Copyright, संगीत आणि strikes: न घाबरता

तीन वेगळ्या गोष्टी

Copyright बद्दलची बहुतेक भीती तीन वेगळ्या गोष्टी एकमेकांत मिसळल्यामुळे येते. त्या वेगवेगळ्या ओळखता आल्या, की प्रत्येकीला शांतपणे सामोरं जाणं सोपं होतं.

YouTube या तिन्ही गोष्टी वेगवेगळ्या मानतं [s1,s2,s3]:

Claim म्हणजे strike नाही, जोपर्यंत तुम्ही निष्काळजीपणे dispute करत नाही

एखाद्या व्हिडिओवर चालू (active) claim आहे, फक्त एवढ्या कारणाने तुम्हाला copyright strike मिळणार नाही ^[1].

पण वैध कारण नसताना तुम्ही claim ला dispute केलं (आव्हान दिलं), तर मालक YouTube ला तुमचा व्हिडिओ काढून टाकायला सांगू शकतो. ती removal request वैध असेल, तर तुमच्या channel ला copyright strike मिळतो ^[1].

कोणतेही जादूचे शब्द नाहीत

Fair use ही अमेरिकेच्या (US) copyright कायद्यातली एक कल्पना आहे. काही परिस्थितींमध्ये, उदाहरणार्थ भाष्य (commentary), टीका, शिकवणं किंवा बातमी देणं, यासाठी ती copyright असलेला content परवानगीशिवाय वापरू देते. ती लागू होते की नाही, हे फक्त न्यायालयं ठरवतात, आणि तेही प्रत्येक प्रकरण वेगळं पाहून ^[4].

फक्त श्रेय (credit) दिल्याने नक्कल केलेलं काम fair use ठरत नाही. "all rights go to the author", "I do not own" किंवा "no infringement intended" अशा ओळी तुमचं संरक्षण करत नाहीत, आणि व्हिडिओला "for entertainment purposes only" म्हटल्यानेही फारसा फायदा होण्याची शक्यता नाही ^[4].

लोकप्रिय गाण्याच्या काही सेकंदांमुळेसुद्धा claim येऊ शकतो, आणि मग तुम्हाला तो व्हिडिओ monetise करता येत नाही, म्हणजे त्यावरच्या ads मधून पैसे कमावता येत नाहीत ^[4].

Content ID fair use ठरवू शकत नाही. इतर देशांचे स्वतःचे नियम आहेत, आणि काही देशांत fair dealing नावाची कल्पना वापरतात, जी वेगळ्या पद्धतीने चालू शकते ^[4].

हा धडा भारताचा copyright कायदा समजावून सांगत नाही, आणि हा कायदेशीर सल्ला नाही. दुसऱ्याचं काम खरंच वापरायचं असेल, तर आधी पात्र (qualified) वकिलाशी बोला.

एक साधी सवय: चित्रपटातली गाणी, cricket सामन्यांच्या clips, TV मालिकांमधली दृश्यं आणि news channels चं footage दुसऱ्याच्या मालकीचं असतं. ते तुम्ही बनवलेलं नसेल आणि तुमच्याकडे परवानगी नसेल, तर ते वापरू नका.

सुरक्षित संगीत

YouTube Studio मधल्या Audio Library मधलं संगीत आणि sound effects copyright-safe आहेत. तिथून download केलेल्या tracks वर Content ID मधून claim येणार नाही, आणि YouTube Partner Program चे सदस्य हे tracks वापरलेले व्हिडिओ monetise करू शकतात ^[5].

ती शोधण्यासाठी YouTube Studio मध्ये sign in करा आणि डावीकडच्या menu मधून Audio Library निवडा ^[5].

Filters वापरून यादी लहान करा, काही tracks ऐकून पाहा, आणि तुमच्या channel ला शोभणारे tracks save करा, म्हणजे ते पुन्हा सहज सापडतील.

YouTube सांगतं की copyright-safe आहेत असं त्याला माहीत असलेलं संगीत आणि sound effects फक्त Audio Library मधले आहेत. इतर YouTube channels किंवा music libraries मधल्या "royalty-free" संगीतामुळे येणाऱ्या अडचणींची जबाबदारी YouTube घेत नाही ^[5].

इतर channels वरचे "no copyright music" नावाचे व्हिडिओ हा नवीन क्रिएटर्ससाठी एक नेहमीचा सापळा आहे. शंका असेल तर Audio Library वापरा. तुमच्या Studio app मध्ये Audio Library दिसत नसेल, तर Studio computer वर उघडा.

Claim आला, तर एक उपाय निवडा

Computer वर claims तपासण्यासाठी YouTube Studio उघडा, Content (तुमचे व्हिडिओ) निवडा, आणि Restrictions (निर्बंध) column मध्ये एखादा copyright claim आहे का ते पाहा.

Claim वैध आहे असं तुम्हाला वाटत असेल, तर तुम्ही तो तसाच राहू देऊ शकता, किंवा नवीन व्हिडिओ upload न करता claim असलेला भाग काढून टाकू शकता. तो भाग काढणं यशस्वी झालं, तर claim आपोआप निघून जातो ^[1]. तुमचे पर्याय:

Computer नाही? कोणत्या व्हिडिओवर claim आहे ते लिहून ठेवा, आणि नंतर तुमच्या विश्वासातल्या computer वर उपाय करा. काम झालं की sign out करा.

Dispute म्हणजे जुगार नाही

Claim ला dispute करण्याच्या वैध कारणांची YouTube काही उदाहरणं देतं: लागणारे सगळे हक्क तुमच्याकडे आहेत, तुमचा वापर fair use सारख्या copyright अपवादात बसतो, किंवा जुळणी चुकीची झाली आहे ^[6].

ही कारणं वैध नाहीत: मालकाला श्रेय (credit) देणं, गाण्याची किंवा व्हिडिओची प्रत तुमच्याकडे असणं, किंवा व्हिडिओ monetise न करण्याचं ठरवणं ^[6].

तुम्ही dispute केल्यानंतर claimant ला (ज्याने तुमच्या व्हिडिओवर claim केला त्याला) उत्तर द्यायला 30 दिवस असतात. त्याने वेळेत उत्तर दिलं नाही, तर claim ची मुदत संपते. Claim अजूनही वैध आहे असं त्याला वाटत असेल, तर तो copyright removal request पाठवू शकतो. ती request वैध असेल, तर तुमचा व्हिडिओ काढून टाकला जातो आणि तुमच्या channel ला copyright strike मिळतो ^[6].

Dispute करण्याआधी स्वतःला एकच प्रश्न विचारा: माझ्याकडे हक्क आहेत, हे मला दाखवता येईल का? प्रामाणिक उत्तर नाही असेल, तर बाकीच्या उपायांपैकी एखादा निवडा.

Copyright strike मिळाला तर

तुम्ही Copyright School पूर्ण केलं, तरच copyright strike ची मुदत 90 दिवसांनी संपते. Copyright School म्हणजे YouTube वर copyright कसं चालतं याबद्दलचे 4 प्रश्न, आणि ते फक्त एकदाच करावं लागतं. ते पूर्ण केलं नाही, तर strike तुमच्या channel वर चालूच राहतो ^[2].

90 दिवसांत 3 copyright strikes मिळालेली channels terminate होऊ शकतात, म्हणजे काढून टाकली जाऊ शकतात. तुमच्या channel शी जोडलेल्या (linked) एखाद्या channel वर 3 चालू copyright strikes असतील, तर तुमचं channel सुद्धा terminate होऊ शकतं ^[2].

Copyright strike सोडवण्याचे (resolve करण्याचे) तीन मार्ग YouTube सांगतं ^[2]:

व्हिडिओ delete केल्याने copyright strike जात नाही

जवळजवळ प्रत्येक बाबतीत, व्हिडिओ delete केल्याने copyright strike सुटत नाही. एकमेव अपवाद खालच्या "अधिक तपशील" भागात दिला आहे ^[2].

Counter notification ही कायदेशीर पायरी आहे. व्हिडिओ काढणं खरोखर चुकीचं होतं असं तुम्हाला मनापासून वाटत असेल, तरच ती वापरा, आणि खात्री नसेल तर पात्र वकिलाशी बोला.

Community Guidelines: आधी ताकीद येते

YouTube च्या Community Guidelines तुम्ही post करता त्या सगळ्याला लागू होतात: private आणि unlisted व्हिडिओ, comments, links, Posts आणि thumbnails सुद्धा ^[3].

पहिल्या उल्लंघनाला सहसा फक्त ताकीद मिळते. बऱ्याच ताकिदींसाठी तुम्ही एक छोटं, ऐच्छिक policy training घेऊ शकता. ते पूर्ण केलंत, तर training संपवल्यापासून 90 दिवसांनी ताकिदीची मुदत संपते. त्या काळात तुम्ही तीच policy पुन्हा मोडली, तर ताकिदीची मुदत संपत नाही आणि तुमच्या channel ला strike मिळतो ^[3].

त्यानंतर strikes एका जिन्यासारख्या (ladder) क्रमाने येतात ^[3]:

Community Guidelines strikes कसे संपतात

प्रत्येक Community Guidelines strike ची मुदत तो दिल्यापासून 90 दिवसांनी संपते. व्हिडिओ delete केल्याने strike निघत नाही, आणि तुम्ही आधीच delete केलेल्या content साठीसुद्धा YouTube strike देऊ शकतं ^[3].

तुम्ही live stream करत असाल तर: strike नंतर live streaming वर कोणती मर्यादा येते, हे YouTube च्या Help पेजेसवर थोड्या वेगवेगळ्या पद्धतीने सांगितलं आहे. तुमच्या बाबतीत असं झालं, तर नेमकी मर्यादा strike च्या email मध्ये आणि YouTube Studio मध्ये तपासा.

Appeals: शांतपणे, एकदाच, आणि वेळेत

YouTube ने चूक केली आहे असं तुम्हाला वाटत असेल, तर ताकीद किंवा strike दिल्यापासून 6 महिन्यांपर्यंत तुम्ही त्याविरुद्ध appeal करू शकता. प्रत्येक strike वर फक्त एकदाच appeal करता येतं, आणि appeal नाकारलं गेलं तरी कोणताही जास्तीचा दंड होत नाही ^[7].

Appeal ची सुरुवात YouTube Studio मधून करा. Computer वर हे सगळ्यात सोपं जातं.

Computer नाही? 6 महिने संपण्याच्या बरंच आधी, तुमच्या विश्वासातल्या computer वर appeal करा, आणि काम झालं की sign out करा. तोपर्यंत व्हिडिओ तसाच राहू द्या.

आधी व्हिडिओ delete करू नका. तुम्ही तो delete केलात, तर strike तुमच्या channel वर राहतो आणि तुम्हाला पुन्हा appeal करता येत नाही ^[7].

Appeal करण्याआधी, strike मध्ये ज्या policy चा उल्लेख आहे ती वाचा. मग तुमचं कारण काही स्पष्ट, नम्र वाक्यांत लिहा: व्हिडिओत काय दाखवलं आहे, आणि तो नियम पाळतो असं तुम्हाला का वाटतं.

धडा 8 ची उजळणी: Shorts वरचे claims

धडा 8 मध्ये सांगितल्याप्रमाणे, एक मिनिटापेक्षा लांब Short वर claim आला, तर claim सुटेपर्यंत तो block राहतो, पण तुमच्या channel ला कोणताही दंड होत नाही ^[8]. वर दिलेल्या पर्यायांपैकी एक वापरून तो सोडवा.

Claim चा उपाय केल्यानंतर Studio मधल्या Content यादीत तो Short उघडा, आणि restriction गेलं आहे का ते तपासा.

अधिक तपशील: Creative Commons श्रेय आणि scheduled removal requests

Audio Library मधल्या काही tracks ना Creative Commons licence असतं. अशा tracks साठी तुम्हाला व्हिडिओच्या description मध्ये कलाकाराला श्रेय द्यावं लागतं ^[5].

प्रत्येक track वापरण्याआधी Audio Library मध्ये त्याचं licence तपासा. एखाद्या track ला श्रेय द्यावं लागत असेल, तर publish करण्याआधी श्रेयाचा मजकूर description मध्ये paste करा.

Copyright removal request "scheduled" असेल, तर व्हिडिओ delete करून copyright strike टाळण्यासाठी तुमच्याकडे 7 दिवस असतात. बाकी सगळ्या बाबतीत, व्हिडिओ delete केल्याने copyright strike सुटत नाही ^[2].